Karol IV Luksemburski

Karol IV Luksemburski
Karel Lucemburský
z łaski Bożej cesarz rzymski, po wieki august, król Czech oraz hrabia Luksemburga[1][2]
Ilustracja
Wizerunek herbu
Król Rzymian (Niemiec)
(antykról w opozycji do Ludwika IV od 1346)
Okres

od 11 października 1347
do 29 listopada 1378

Poprzednik

Ludwik IV Bawarski

Następca

Wacław IV Luksemburski

Cesarz rzymski
Okres

od 5 kwietnia 1355
do 29 listopada 1378

Poprzednik

Ludwik IV Bawarski

Następca

Zygmunt Luksemburski

Król Włoch
Okres

od styczeń 1355
do 29 listopada 1378

Poprzednik

Ludwik IV Bawarski

Następca

Zygmunt Luksemburski

Król Czech
Okres

od 26 sierpnia 1346
do 29 listopada 1378

Poprzednik

Jan Luksemburski

Następca

Wacław IV Luksemburski

Elektor Brandenburgii
Okres

od 18 sierpnia 1373
do 29 listopada 1378

Poprzednik

Otto V Leniwy

Następca

Zygmunt Luksemburski

Dane biograficzne
Dynastia

Luksemburgowie

Data urodzenia

14 maja 1316

Data śmierci

29 listopada 1378

Ojciec

Jan Luksemburski

Matka

Elżbieta Przemyślidka

Multimedia w Wikimedia Commons

Karol IV Luksemburski (ur. 14 maja 1316 w Pradze, zm. 29 listopada 1378 tamże) – syn i następca Jana Luksemburskiego oraz Elżbiety, córki króla Wacława II, siostry króla Wacława III – z dynastii Przemyślidów. Margrabia Moraw od 1334, hrabia Luksemburga 1346–1353, król Królestwa Niemieckiego od 1346, król czeski od 1346, cesarz rzymski od 1355, elektor Brandenburgii 1373-1378. Na chrzcie otrzymał zwyczajowe u Przemyślidów imię Wacław, ale przy bierzmowaniu przyjął imię Karol.

Młodość

Wychował się pod opieką Piotra Rogera (późniejszego papieża Klemensa VI) w Paryżu na dworze króla Francji Karola IV Pięknego (męża stryjenki). W 1331 został przez ojca powołany do Lombardii, a następnie w wyniku ugody z cesarzem Ludwikiem IV Wittelsbachem mianowany wikariuszem cesarstwa. W latach 1331–1333 bez sukcesu walczył we Włoszech północnych z ligą miast o utrzymanie tam władzy Jana Luksemburskiego. W 1334 ojciec mianował go margrabią Moraw i przekazał zarząd Czech. W 1335 nawiązał rozmowy z królem polskim Kazimierzem Wielkim i przygotował pokój z Polską oraz sojusz z Węgrami zawarte przez Jana Luksemburskiego w Wyszehradzie.

Rządy

W związku z rosnącą potęgą rządzącego Świętym Cesarstwem RzymskimLudwika IV Bawarskiego, który po wygaśnięciu dynastii askańskiej opanował Marchię Brandenburską, Dolną Bawarię, Tyrol, Holandię, Zelandię, Fryzję i Hennegau, książęta Cesarstwa, obawiając się o swoją sytuację, zebrali się w 1346 przy tronie królewskim w Rhens w celu wyboru antykróla, którym 11 lipca 1346 został Karol IV. Został wybrany na króla Niemiec dzięki poparciu Klemensa VI oraz w wyniku zabiegów ojca i jego stryja arcybiskupa Trewiru Baldwina przez trzech elektorów duchownych, ojca oraz elektora saskiego koronowany został przez arcybiskupa praskiego, Arnoszta z Pardubic.

Początkowy okres rządów to wojny z Ludwikiem, który nie chciał zrezygnować z korony. Sytuację zmieniła śmierć Ludwika w trakcie polowania 11 października 1347. Spór z Wittelsbachami ciągnął się do 1349. W 1350 doszedł do porozumienia z Wittelsbachami uznając ich panowanie w Brandenburgii i Tyrolu. W początkach rządów Karola IV formalnie trwała również wojna polsko-czeska o Śląsk, zakończona 22 listopada 1348 pokojem namysłowskim.

Sytuację w Rzeszy dodatkowo pogorszyła przypadająca na rządy Karola epidemia dżumy, w ślad za którą poszedł wzrost cen i spadek realnej wartości czynszów. Szlachta próbowała ratować swój budżet zwiększając obciążenia wobec chłopów, co powodowało wzrost fermentu u tych drugich. W miastach zaznaczył się wzrost pozycji związków cechowych, które powoli odbierały realną władzę szlacheckiemu patrycjatowi. Niezadowolenie społeczne wyrażało się w rosnącej liczbie ruchów heretyckich, biczowników oraz pogromach Żydów.

Kraje Korony Czeskiej za panowania Karola

Karol skupił prawie całą swoją aktywność w Czechach, których stolicę Pragę gwałtownie rozbudowywał i rozwijał fundując między innymi w 1348 Uniwersytet Praski (obecnie Uniwersytet Karola), co zjednało mu popularność w kręgach uczonych niemieckich. Symbolem Pragi stał się też Most Karola. Karol IV wzniósł również zamek Karlštejn. W 1353 pozyskał tzw. Czeski Palatynat, który inkorporował do Królestwa Czech w 1355, przesuwając zachodnią granicę państwa do Wolnego Miasta Norymbergi i księstwa biskupiego Bambergu. Tym samym w granicach Czech znalazła się niemal cała Złota Droga, łącząca Pragę, w której Karol rezydował i Norymbergę, w której gościł 52-krotnie. Na zdobytych ziemiach wzniósł m.in. Zamek Wacława w Lauf, kryjący dziś historycznie najcenniejszą czeską galerię heraldyczną. Nowo pozyskanym osadom nadawał prawa miejskie (m.in. Lauf, Pegnitz, Eschenbach). W 1361 przyłączył do Czech Erlangen[3], a w 1367 Łużyce Dolne. W Norymberdze ufundował Kościół Najświętszej Marii Panny[4].

W 1355 Karol odbył tzw. wyprawę włoską, zakończoną koronacjami: królewską w Mediolanie i tego samego roku cesarską w Rzymie. Koronacji dokonali legaci papieża Innocentego IV; Karol potwierdził przy tym przyrzeczenie z 1346 roku, że nie będzie zabiegał o władztwo nad Włochami. W 1365 roku koronował się w Arles na króla Burgundii.

Na żądanie papieża Urbana V w 1368 roku udał się z silną armią do Włoch, by zapewnić tam władztwo papieskie. W Rzymie czwarta żona Karola księżniczka zachodniopomorska Elżbieta z Pomorza została koronowana przez papieża. Po nieudanych próbach zaprowadzenia w środkowych oraz północnych Włoszech bezpieczeństwa i pokoju, Karol powrócił do Czech, w wyniku czego Urban V musiał powrócić do Awinionu.

Przy wykorzystaniu sporów wewnętrznych między Wittelsbachami, zapewnił swojemu synowi Wacławowi IV, w drodze kombinacji spadkowych Marchię Brandenburską, której oddanie wymusił na margrabim brandenburskim Ottonie w 1373 r. Położone w Starej Marchii miasto Tangermünde Karol uczynił swoją drugą rezydencją po Pradze.

Złota Bulla Karola

 Osobny artykuł: Złota Bulla Karola IV.

Jednym z głównych zadań stojących przed Karolem było uregulowanie sytuacji w Rzeszy. W tym celu zwołał na 1355 sejm do Norymbergi, na którym opracowano dokument zwany Złotą Bullą (od pieczęci cesarskiej przywiezionej przez niego).

Ogłoszona 10 stycznia 1356, sankcjonowała nowy ustrój kraju. Ustalała liczbę elektorów na siedmiu, tj.:

Stanowiska miały być niepodzielne, a w przypadku świeckich zawsze przechodzić na najstarszego syna. Po śmierci króla, kanclerz Rzeszy był zobowiązany do zwołania w ciągu miesiąca sejmu we Frankfurcie nad Menem. Te i inne postanowienia Bulli czyniły z książąt dzielnicowych w zasadzie niezależnych władców.

Małżeństwa i potomstwo

  • Blanka z Valois

    Blanka z Valois

  • Anna z Palatynatu

    Anna z Palatynatu

  • Anna Świdnicka

    Anna Świdnicka

  • Elżbieta Pomorzanka

    Elżbieta Pomorzanka

Karol był żonaty cztery razy. Jego żonami były:

  1. od maja 1329 – Blanka de Valois, córka Karola de Valois, przyrodnia siostra Filipa VI, króla Francji, ur. 1317, zm. 1 sierpnia 1348;
  2. od 4 marca 1349 – Anna, córka Rudolfa II, elektora Palatynatu, ur. 26 września 1329, zm. 2 lutego 1353,
  3. od 1353 – Anna, córka Henryka II, księcia świdnickiego, ur. 1339, zm. 11 lipca 1362,
  4. od 1363 – Elżbieta z Pomorza (1345/1347–1393), córka księcia pomorskiego Bogusława V i Elżbiety Kazimierzówny.

Z pierwszego małżeństwa pochodziły:

  1. syn (ur. 1334), zmarł w dzieciństwie
  2. Małgorzata (1335-1349), żona Ludwika I Węgierskiego, króla Węgier i Polski,
  3. Katarzyna (1342-1386), poślubiła Rudolfa IV Założyciela, a później Ottona V Leniwego, księcia Bawarii i elektora Brandenburgii.

Z drugiego małżeństwa pochodził:

  1. Wacław, ur. 27 stycznia 1350, zm. 28 grudnia 1351.

Z trzeciego małżeństwa pochodzili:

  1. Elżbieta (1358–1373), poślubiła Albrechta III Habsburga,
  2. Wacław IV (1361–1419), król Niemiec i król Czech,
  3. dziecko (ur. i zm. 11 lipca 1362).

Z czwartego małżeństwa pochodzili:

  1. Anna Czeska (1366–1394), poślubiła Ryszarda II, króla Anglii,
  2. Zygmunt (1368–1437), cesarz, król Węgier i Czech, margrabia brandenburski,
  3. Jan Zgorzelecki (1370–1396), książę zgorzelecki,
  4. Karol (ur. 13 marca 1372, zm. 24 lipca 1373),
  5. Małgorzata (ur. 29 lipca 1373, zm. 4 czerwca 1410), poślubiła Jana III, burgrabiego Norymbergi,
  6. Henryk (ur. sierpień 1377, zm. 1378).

Karol IV miał także nieślubnego syna Wilhelma (Guillaume), którego matka była Francuzką. Chłopiec urodził się ok. 1365. Ojciec zabezpieczył jego przyszłość poprzez korzystne małżeństwo.

Przodkowie

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Henryk VI Luksemburski
 
 
 
 
 
 
 
Henryk VII Luksemburski
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Beatrycze d’Avesnes
 
 
 
 
 
 
 
Jan Luksemburski
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Jan I Zwycięski
 
 
 
 
 
 
 
Małgorzata Brabancka
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Małgorzata de Dampierre
 
 
 
 
 
 
 
Karol IV Luksemburski
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Przemysł Ottokar II
 
 
 
 
 
 
 
Wacław II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kunegunda Halicka
 
 
 
 
 
 
 
Elżbieta Przemyślidka
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Rudolf I Habsburg
 
 
 
 
 
 
 
Guta von Habsburg
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Gertruda von Hohenberg
 
 
 
 
 
 

Upamiętnienie

• Jego podobizna widnieje na banknocie 100 Koron Czeskich.

Przypisy

  1. łac. Karolus Dei gratia Romanorum rex semper augustus ac Boemie rex nec non comes lutzemburgensis. Dokument fundacyjny z 1348 r. opublikowany w: Aubertus Miraeus, Joannes Franciscus Foppens, Antoon Van Dyck, Hendrik Frans Diamaer, Diplomatum Belgicorum nova collectio sive Supplementum ad opera diplomatica Auberti Miraei, Bruxellis 1748, s. 277.
  2. Najczęściej Karola tytułowano Karolus quartus, divina favente clemencia Romanorum imperator semper augustus et Boemie rex (lub Boemorum rex). Joseph Maria Martinus Hermans, Marc Nelissen, Charters of Foundation and Early Documents of the Universities of the Coimbra Group, Leuven 2005, s. 140. Anna-Dorothee von den Brincken, Die universalhistorischen Vorstellungen des Johann von Marignola OFM, „Archiv für Kulturgeschichte”, 49, 1967, s. 304.
  3. Erlangen, [w:] Encyclopædia Britannica [online] [dostęp 2017-11-18]  (ang.).
  4. Frauenkirche – The Church of our Lady | izi.TRAVEL, izi.travel [dostęp 2021-06-23] [zarchiwizowane z adresu 2016-06-02]  (ang.).

Bibliografia

  • K. Lepszy (red.), S. Arnold (red.), A. Przyboś, Stanisław Trawkowski, J. Wolski, Słownik biograficzny historii powszechnej. Do XVII stulecia, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968, s. 228–229.

Linki zewnętrzne

  • Aleksandra Filipek-Misiak, Karol IV Luksemburski jako ideał władcy w Catalogus abbatum Saganensium Ludolfa z Żagania, [w:] Historie – Otázky – Problémy, 7 (2015), z. 1, s. 76–89
  • Karol IV Luksemburski – dokumenty w bibliotece Polona
  • p
  • d
  • e
Mojmirowice
Książęta Moraw
Przemyślidzi
Piastowie
Przemyślidzi
Dzielnica
Ołomuniecka
Dzielnica
Brneńska
Dzielnica
Znojemska
Margrabiowie Moraw
Przemyślidzi
Dynastia Karyncka
Habsburgowie
Dynastia Karyncka
Luksemburgowie
Habsburgowie
Podiebradowie
Hunyady
Jagiellonowie
Habsburgowie

Moravia.svg

  • p
  • d
  • e
Luxembourge-Ardennes
  • Zygfryd I (963–998)
  • Henryk I (998–1026)
  • Henryk II (1026–1047)
  • Giselbert (1047–1059)
  • Konrad I (1059–1086)
  • Henryk III (1086–1096)
  • Wilhelm I (1096–1130)
  • Konrad II (1130–1136)
Namur-Luxembourg
Limburg-Luxembourg
Walezjusze
Habsburgowie
Burbonowie
Habsburgowie
Habsburgowie
lotaryńscy

Arms of the Count of Luxembourg.svg

  • p
  • d
  • e
Księstwo
Czech
(870-1198)
Przemyślidzi
Piastowie
Przemyślidzi
Królestwo
Czech
(1198-1918)
Przemyślidzi
Dyn. karyncka
Habsburgowie
Dyn. karyncka
Luksemburgowie
Habsburgowie
Inni
Jagiellonowie
Habsburgowie
Wittelsbachowie
  • Fryderyk (1619–1620)
Habsburgowie
Wittelsbachowie
Habsburgowie
Habsburgowie-
Lotaryńscy

Small coat of arms of the Czech Republic.svg

  • p
  • d
  • e
Konradyni
  • Konrad I (911–918)
Ludolfingowie
Dynastia salicka
Supplinburgowie
Hohenstaufowie
Welfowie
  • Otto IV (antykról 1198–1208, król 1208–1218)
Hohenstaufowie
Wielkie bezkrólewie
Habsburgowie
Nassau
Habsburgowie
Luksemburgowie
Wittelsbachowie
Habsburgowie
Luksemburgowie
  • Karol IV (antykról od 1347, król 1347–1378)
  • Gunter ze Schwarzburga (antykról 1349–1349)
  • Wacław (koregent od 1376, 1378–1400)
  • Fryderyk z Brunszwiku (antykról elekt 1400)
Wittelsbachowie
Luksemburgowie
Habsburgowie
Wittelsbachowie
Habsburgowie-Lotaryńscy
Oficjalny tytuł królów niemieckich od XI wieku
król Rzymian
Zobacz też
królowie frankijscy
cesarze rzymscy (Święte Cesarstwo Rzymskie)
  • p
  • d
  • e
Cesarze rzymscy (Święte Cesarstwo Rzymskie)
Karolingowie i inne rody
Ludolfingowie
Dynastia salicka
Süpplinburgowie
Hohenstaufowie
Welfowie
Hohenstaufowie
Luksemburgowie
Wittelsbachowie
Luksemburgowie
  • Karol IV (1355–1378)
  • Zygmunt (1433–1437)
Habsburgowie
Wittelsbachowie
Habsburgowie-Lotaryńscy

Armoiries Saint-Empire bicéphale.svg

  • p
  • d
  • e
Margrabiowie
Marchii Północnej
Pierwsi
hrabiowie
Askańczycy
Margrabiowie
Brandenburgii
Askańczycy
Linia na Salzwedel
  • Otto III (1220–1267)
  • Jan III (1267–1268)
  • Otto V Długi (1267–1298)
  • Albrecht III (1267–1300)
  • Otto VI Mały (1280–1286)
  • Herman (1298–1308)
  • Jan V (1308–1317)
Linia na Stendal
Wittelsbachowie
Elektorzy
Brandenburgii
Wittelsbachowie
Luksemburgowie
Hohenzollernowie
Elektorzy
Brandenburgii
(w ramach Królestwa Prus)
Hohenzollernowie

Arms of Brandenburg.svg

Kontrola autorytatywna (osoba):
  • ISNI: 0000 0001 2282 7496
  • VIAF: 88599000
  • ULAN: 500227537
  • LCCN: n80081765
  • GND: 118560085
  • LIBRIS: ljx0vkq450kl1dt
  • BnF: 119304206
  • SUDOC: 059092459
  • NLA: 61539423
  • NKC: jk01053000
  • BNE: XX1226879
  • NTA: 068347693
  • BIBSYS: 90407568
  • CiNii: DA07203877
  • Open Library: OL1603823A
  • PLWABN: 9810662109405606
  • NUKAT: n96403050
  • J9U: 987007301688005171
  • CANTIC: a11269157
  • LNB: 000144737
  • NSK: 000237529
  • CONOR: 151341667
  • ΕΒΕ: 153423
  • BLBNB: 000627048
  • LIH: LNB:V*340574;=BJ
  • WorldCat: lccn-n80081765
Encyklopedia internetowa: